Het is geen slechte tijd van het jaar om ziek te zijn. Ik lig veel bij het open raam in de zon met thee en sigaretten (de dokter zei: ‘ik zou het maar lekker doen’). Aan de andere kant valt niet te ontkennen dat iedereen gezond is en jij niet.
Het meest onwennig aan mijn toestand is dat je voortdurend bezig bent je af te vragen hoe je je voelt. Die vraag stelde ik mezelf de afgelopen dertig jaar hoogstens één keer per maand, als het de avond tevoren schandalig laat was geworden en ik een dag vol werk voor me had liggen. Maar nu begint elke ochtend met het slikken van een rijtje pillen en vervolgens het voorzichtig aftasten van de verschillende lichaamsfuncties, om te weten wat voor dag het zal worden.
Het belangrijkste is de algehele conditie na een nacht slapen. Een van de dingen die kanker met je doet is je energie wegvreten. Ik geloof dat dat bij velen uiteindelijk ook de voornaamste doodsoorzaak is, als het niet meer lukt om genoeg energie te verzamelen om je terug te vechten. Daarom ben ik de afgelopen weken meteen na de ochtendlijke lichamelijke check-up naar beneden gegaan, terwijl de rest van het huis nog sliep, om daar een grote emmer yoghurt met fruit en cruësli weg te lepelen. (‘Yoghurt?’ vroeg een vriendin schamper. ‘Yoghurt eet je juist als je op dieet bent!’ Ik zei: ‘Maar niet een liter volle Turkse per dag, schat.’)
Ook de rest van de dag ben je bezig met het jezelf rekenschap geven van je toestand. Je realiseert het je niet als je gezond bent, maar ernstig ziek ben je de hele dag. Zijn het niet de pillen die je op tijd moet slikken dan zijn het wel vrienden die willen weten hoe het gaat. Volkomen begrijpelijk natuurlijk. Als je bij een zieke op bezoek gaat zeg je niet bij je eerste kaakje: ach, ik zie dat jullie eindelijk die oude afzuigkap hebben laten vervangen? Natuurlijk vraag je naar iemands toestand, daar kwam je voor. Maar een bevredigend antwoord geven is onmogelijk. Als je exact zou willen zijn zou je moeten zeggen: vanochtend prima, na de yoghurt even iets minder (ik ga het morgen bij een halve liter houden) en nu min of meer alsof er een hippopotamus op me is gaan zitten, maar dat is altijd zo rond een uur of elf, dat klaart zo wel weer op.
Bij het schrijven van een column is het nog gecompliceerder. Ik heb met de redactie afgesproken dat ik het in deze kolommen ook ‘hierover’ zou hebben, maar ik merk dat ik niet gewend ben zo weinig afstand te hebben tussen wat ik meemaak en wat ik schrijf. Bij alles wat ik tot nu toe geschreven heb, van romans tot poëzierecensies, van gedichten tot columns, was er altijd de geruststellende wetenschap dat het niet over mij ging, de veilige buffer van de fictie. Daar kan ik mij niet meer achter verschuilen: het gaat ineens wel degelijk over mij, meer dan ooit. Dat is een tamelijk onthutsende gedachte, al is er ook troost: bij het schrijven van deze laatste regels voel ik mij een stuk beter dan toen ik aan deze column begon. Zolang schrijven even goed helpt als die pillen houd ik het nog wel even vol.

De route door de beleefde, gestroomlijnde fabrieken van onze gezondheidszorg is keurig bewegwijzerd, overal hangen richtingaanwijzers en borden waarop alle ernstige ziektes die ons kunnen treffen zijn ingedeeld in overzichtelijke poliklinieken, maar je moet toch je eigen weg zien te vinden. Je zou zeggen dat je doktor daarin de gids moet zijn, maar moderne artsen zijn heel voorzichtig met enige vorm van stelligheid. Het heeft natuurlijk zijn voordelen om niet direct bij binnenkomst standaard een bloedzuiger op je arm te krijgen, maar de standaard begroeting: ‘En hoe gaat het met U?’ , krijgt op den duur wel iets ontmoedigends.
Wat je wilt zijn harde feiten. Wat je krijgt zijn voorzichtige afwegingen, genuanceerde veronderstellingen gekruid met veel als/dan, en met geluk een hoopgevende statistiek waar je - met enig persen - in past. Maar de verlossende woorden (en dan heb ik het niet per se over een gunstige prognose), die tenminste tijdelijk een eind maken aan je onzekerheid, worden niet gesproken.
Het frustrerende is dat ik daar volkomen begrip voor heb. Ik heb geen zondebok. Ik kan geen van de artsen die ik heb gesproken het verwijt maken dat ze dingen hebben verzwegen, of informatie hebben achtergehouden. Integendeel, ze hebben me bij elke stap uitgebreid geinformeerd, me op de hoogte gehouden van de laatste ontwikkelingen, en daarna hebben ze me de vrije hand gelaten om zelf een keuze te maken uit diverse onzekerheden. Maar ik wil die keuze helemaal niet. Ik wil geen arts die me van de allerlaatste ontwikkelingen op het gebied van darmkanker en chemotherapie op de hoogte stelt. Ik wil een dokter die me een spuit in mijn bil geeft met een iets te dikke naald, er een pleister op plakt en zegt: ‘Zo, dan kunt u er weer even tegen.’
Een hopeloos en naïef verlangen, dat besef ik heel goed, dat het sterktst kom opzetten in de spreekkamer van de dokter. Er is geen plaats op deze wereld die minder geschikt is weloverwogen keuzes en doordachte beslissingen dan die spreekkamers. De kleuren zijn mat, de meubels zijn geruststellend oncomfortabel, maar de paniek staat op de muren geschreven, onzichtbaar tussen de prikborden. Dit is de kamer waarin de rest van je leven wordt bepaald, en ondanks de stangen naast de trappen en wc’s is nergens een houvast te vinden. Het is net als bij die fascinerende filmpjes van ruimtevaarders in gewichtsloze toestand: die zie je ook als kinderen om zich heen grijpen.
Het is een tragische paradox van de moderne geneeskunde, en eigenlijk van de hele moderne wetenschap: hoe meer we te weten komen, hoe minder we blijken te weten. De artsen die mij behandelen beschikken over ontzagwekkende hoeveelheden kennis en indrukwekkende statistieken, waar je urenlang met open mond in rond kunt dwalen. Maar er is geen gids die je daarbinnen de weg wijst of een houvast biedt, alle overzichtelijke wegwijzers en behulpzame stangen bij trappen en wc’s ten spijt.

Ik koos het bed het dichtst bij het raam, vanwege het uitzicht naar buiten. en vanwege degene in het bed ertegenover, een jonge man die leek te slapen. Als je drie á vier uur aan je bed gekluisterd bent terwijl de medicijnen van de chemokuur in je druppen kun je maar beter zorgen dat het uitzicht een beetje niet al te ontmoedigend is. De CT-kamer was verder zo goed als leeg. Alleen in het bed bij de deur zat een typisch Amsterdamse vrouw (vraag me nou niet hoe ik dat weet), met haar typisch Amsterdamse echtgenoot ernaast. Hij sprak haar luid fluisterend moed in.
De verpleegkundigen brachten de naald aan, vroegen of ik prettig zat, of ik thee wilde, vriendelijk, professioneel. Toen kwam de kist van de apotheek. Ze vroegen naar mijn naam en gebortedatum en hingen de zak met medicijnen op aan mijn bed. ‘Deze duurt twee uur,’ zei de verpleegkundige. ‘Als je iets nodig hebt, laat maar weten.’
Ik leunde achterover in de kussens. Mijn bovenarm werd koud door de vloeistof die erin liep. Ik sloot mijn ogen.
De jongeman in het bed tegenover me begon te kreunen. Of steunen. Misschien was het meer rochelen, ik weet niet de fijnere nuances ervan. Ik dacht aan een oud verhaal van Godfried Bomans, waarin hij een behekst oud huis bezoekt in het gezelschap van dr. Kneepkens, een spokendeskundige die zich door niets – klopgeesten, boemannen, een staand lijk in ontbinding – van de wijs laat brengen. Als ze in de kelder aankomen begint in een donkere hoek een geest te reutelen. ‘Mooi, gaaf reutelwerk,’ zegt dr. Kneepkens, ‘zoals je tegenwoordig zelden nog hoort.’ En hij steekt er genietend een sigaar bij op.
Misschien kwam het doordat deze man nog in leven was - in elk geval viel er weinig te genieten aan de geluiden die hij maakte. Hij had pijn. Af en toe hees hij zich uit bed en wankelde de kamer uit, misschien om in één van de toiletten woedend tegen de muur te gaan trappen.
Intussen was de afdeling volgelopen. Een oude, blonde vrouw werd binnengereden in een rolstoel, door een kleine man met de soort zandkleurige regenjas zoals mannen die vanaf een bepaalde leeftijd gaan dragen. Hij had kort grijs haar en voelde zich duidelijk niet op zijn gemak, maar hij hielp de vrouw met grote tederheid in haar bed, plooide de deken om haar benen. De vrouw zei: ‘Obrigado, Antonio.’
Hij klopte op haar voet, keek in het rond en knikte verontschuldigend naar ons, de lotgenoten van zijn vrouw. Daarna verliet hij de kamer.
’Antonio kan hier niet zo goed tegen,’ zei de vrouw tegen de verpleegkundige die bij haar kwam staan. ‘Maar hij komt altijd terug’. Haar wangen waren was ingevallen, maar ze had een brede, ferm gestifte mond.
De verpleegkundige legde de slangetjes aan en liep naar buiten. Bij de deur riep de man van het Amsterdamse stel: ‘Mooie hoeven!’ En hij wees waarderend op haar gifgroene klompen. Ik grinnikte en dommelde weg.
‘António!’ klonk het. Ik keek op.
Antonio stond naast haar bed, zijn hand op haar been. Zij glimlachte gelukkig. In het bed tegenover mij lag de jonge man, zo te zien diep in genadige slaap. Ik keek naar de zak boven mijn hoofd. Hij was bijna leeg. Ik had langer geslapen dan ik dacht. De volgende keer dat Antonio kwam mocht ik misschien alweer naar huis.

uit Pluto, H. 3

Uit de schaduwen in de tunnel kwam een aanzwellend geluid, een metalig geklik, alsof een leger van kevers in aantocht was. Toen doken uit het schemerduister bleke vlekken op, de vermoeide, opgezwollen gezichten met staarogen van mensen die plotseling uit hun diepste slaap zijn gerukt, gevolgd door lichamen die zich rukkerig voorbewogen, met horten en stoten aangestuurd door hersens die intussen haastig bezig waren de losse flarden van ruw onderbroken dromen weg te bergen.
De eerste linies van het keverleger bereikten het licht. Ze droegen donkerrode uniformen, hier en daar hing een slip van een overhemd uit een broek of een sjaal scheef. Elk trok een donkerblauwe trolley op wieltjes achter zich aan, die klikklakkend over de plavuizen gleed.
De kroonprins deed een stap achteruit, terwijl het keverleger langs hem stroomde. Hij keek over zijn schouder. Hij zocht het gezicht van Kiki d’Anjou, maar Palmstroom begreep het verkeerd en legde zijn vrije hand op de schouder van de prins. Geduld, mimede hij.
Het keverleger was nu ter hoogte van de douane-ambtenaren, die aan hun pet voelden en hun riem een paar centimeter omhoogsjorden terwijl de voorste linies voorbijtrokken, maar ze ongehinderd lieten passeren. Nadat er zo'n twintig mensen waren gepasseerd was er een korte onderbreking in de stroom mensen, tot er twee gestaltes uit de tunnelmond opdoken: een lange magere man met spierwit haar en een nijdige uitdrukking, en een kleine donkere vrouw met een grote neus en bruingrijs haar, in een witte doktersjas. De twee keken een ogenblik de hal rond, zonder acht te slaan op het Comité. Toen draaide de man zich om en wenkte naar de duisternis. Het geklikklak zwol aan, op een andere toonhoogte. Uit de tunnel schoot een brancard op wieltjes, in looppas voortgeduwd door veiligheidsmensen met vooruitgestoken kaken en gebeitelde schouders, die allemaal een hand of een vinger op het voortdenderende bed probeerden te houden. Op het voortrollende bed lag een slordige massa lakens. Op de lakens lagen donkere gevouwen handen.
Palmstroom merkte dat hij al bijna een minuut zijn adem inhield en liet hem sissend ontsnappen. Zijn hand gleed in zijn broekzak en hij sperde zijn ogen open. Het jubelde in hem. Eindelijk, eindelijk, eindelijk! Hij boorde zijn nagels door zijn broek heen in zijn huid en zijn gezicht schoot automatisch in de officiële gepantserde plooi die hij thuis voor de spiegel had geoefend. Wat jammer toch dat er geen pers bij mocht zijn, dacht hij.
Hij zag hoe de brancard het comité bereikte. Hij zag dat de kroonprins zijn glimlach in de aanslag hield. Goeie jongen, dacht Palmstroom ontroerd. Hij hoorde het hijgen van de vrouwelijke arts die naast de brancard draafde, en rook een vleug zweet. Even weerkaatste het licht op een glanzende schedel, een groot bruin ei in het witte nest van lakens op het rijdende bed, en toen waren ze voorbij, het bed en de veiligheidsmannen met hun zonnebrillen en de witte koordjes die uit hun oor krulden, met grote snelheid onderweg naar het einde van de sluis, waar glazen deuren geruisloos opzij gleden, de brancard met de langverwachte gast een door tl-buizen verlichte hal in rolde, en de deuren gleden dicht en hij was verdwenen.
Verdwaasd keek Palmstroom naar de staart van het keverleger dat voorbijtrok, uitgeputte gezichten boven donkerrode uniformen, klikkende koffers die over de tegels werden gesleept, een korte sliert die opdroogde, nadruppelde met twee achterblijvers die met knipperende ogen uit het donker opdoken, gedesoriënteerd een kringetje draaiden, en toen op de glazen deuren afstevenden, binnen bereik van het elektronisch oog kwamen, waarop de deuren opzij gleden en ze als laatsten opslokten.

En daarnet de wesp, de eerste van het seizoen,
die ik met een glas en een ansichtkaart buiten zette,
die moeizaam naar de rand van het glas kroop en toen ik
de kaart wegnam, zoemend en met zware slagzij
in de richting van de binnenstad verdween: dat was ook al zo
helikopteresk.

Normaal beleef ik hier vreugde aan, maar met koude
handen is alles anders: oorlogsmonumenten, pensioenen,
gaarkeukens, dat zwaaien met vlaggetjes, telefoon van ver.
Het zijn, een soort, van ongevraagde openbaringen, zoals
hoe het is om te zitten op hout
zonder vlees ertussen.

Lief dat je het vraagt, lief dat je het vraagt
laten we de formaliteiten maar even achterwege laten.
De maand ligt achter ons.
De wind houdt aan.
De dag is nauwelijks half om en nu al
blijkt hier van alles zoek.

die witte maan
boven dat witte huis

die schapen
onder die boom

die stilte
buiten alle stilte

die zee
die ons
omarmde

(Deze column verschijnt vandaag ook in het Parool)