« gedicht met een zekere warmte | Main | deur dicht »

22 juli 2006

schierbeeks eiland

Het is eigenlijk niet eerlijk dat ik deze recensie schrijf. Ik ben bevooroordeeld. Het is nog geen jaar geleden dat ik met goede oude vrienden op het terras van het huis van Bert Schierbeek zat, met een biertje, chorizo en olijven, terwijl de zon snel en spectaculair onderging. Het huis van Bert Schierbeek (1918-1996) staat op het eiland Formentera, en daarom kan ik niet onbevooroordeeld over de pozie van Schierbeek schrijven, want ik houd heel veel van dat eiland, net als hij. Als ik Formentera niet kende zou ik dit misschien een armetierig gedicht vinden:

de vijgebomen

in de ronde tempels
van de vijgebomen
liggen – levend altaar –
de schapen en slapen
in de eeuwige rust
die wacht in het scherp
van het mes

Het is zo’n gedicht dat je makkelijk kunt gebruiken om een dichter belachelijk mee te maken, zoals Komrij ooit deed met een gedicht van Hans Andreus: zet alle regels eens achter elkaar en kijk wat er dan overblijft.
In dit geval houden we op zijn minst een mooie zin over. Bovendien zou Schierbeek zelf waarschijnlijk geen bezwaar hebben tegen het zo verbouwen van zijn gedicht, want in veel van zijn werk is het onderscheid tussen proza en poëzie geheel weggevallen. Schierbeek zelf zei erover: ‘Proza, poëzie, hoe je het noemen wilt, het ligt op de straat. Je moet het oprapen, dat is alles. Ik luister, jongen, ik luister.’
En om nog even terug te komen op het gedicht: ik heb die vijgebomen gezien, de horizontaal groeiende takken die door de boeren worden gestut met andere, kleinere boompjes, waardoor er een soort prieeltjes – je kunt ook tempels zeggen – ontstaan waaronder de schapen overdag schuilen voor de zon, en als ik het lees zie ik de scherpe schaduwen van Formentera, en het gedicht is zo ruw als de stenen van de muurtjes daar. Daarom is het een goed gedicht.
Ik zei toch dat ik bevooroordeeld was.
Behalve het eiland Formentera, waar hij het grootste deel van zijn tijd schreef, heeft iets anders een grote rol gespeeld in Schierbeeks leven en schrijven: de dood van zijn vrouw Margreetje, die in 1970 door een auto-ongeluk om het leven kwam. Na haar dood schreef hij meer dan een jaar niet, en toen publiceerde hij de dichtbundel De deur, waarin hij dit verlies onder woorden probeerde te brengen. Sommige van de gedichten zijn een hopeloos tasten naar woorden (‘men/ men kan/ men kan geen/ men kan geen woord/ men kan geen woord zeggen/ men kan geen’) waar in de loop der jaren de ontroering wel van afgesleten is. Maar in andere gedichten valt het rauw over je heen

kijk,
ik weet het niet
ik was nog nooit dood
maar als je nou dood bent
wat zie je dan
wat zie jij nu wat ik niet zie
want als de ogen zich sluiten
en het zicht naar binnen keert
waar ben ik dan
en jij?
en wij?

kijk,
als ik die kurketrekker pak
die zweedse van blank berken
en een fles rooie ontkurk
dan zie ik jou voor me
zoals je dat deed
je ogen
je hand
het glas

Zo is Schierbeek de rest van zijn leven blijven dichten: sober, zoekend, hoekig, in meestal korte zinnen met een maximum aan spankracht. Het is poëzie van steen en zand, van wind en bomen, van zee en zout.
Er was een moment op dat terras bij het huis van Bert Schierbeek dat de zon was ondergegaan en de maan boven het eiland hing. Het licht van de maan op een plek waar weinig andere lichten zijn is iets wonderbaarlijks: de schaduwen worden zo scherp en zwart dat je het gevoel hebt dat je er stukken vanaf kunt breken.
Het duurde even voor we doorhadden wat het voor moment was, maar toen zei iemand: ‘Jongens, dit is de Schierbeek-maan.’ En iemand anders stond op en liep naar binnen en kwam terug met een oude bundel van Bert Schierbeek met de titel Formentera en op het omslag stond diezelfde hemel, en diezelfde maan. Het was een moment van grote ontroering.
Dus u begrijpt waarom ik dit boek eigenlijk niet kan bespreken.
Schierbeek kocht zijn huis op Formentera in 1963, het jaar dat ik geboren werd. Voor een paar duizend gulden.
Het staat er nog.
U moet er eens gaan kijken.

(Bert Schierbeek: De gedichten. De Bezige Bij, 45 euro)

jaeggi om 22 juli 2006 00:43