« Juryrapport Gouden Doerian 2005 | Main | reactie Ingmar Heytze op deurbeleid CPNB »

04 maart 2005

Liever schelden dan debatteren - de waardevolle lessen van de eerste Gouden Doerian

In Nederland worden ieder jaar talrijke prijzen toegekend voor het beste boek van het jaar. Ettelijke jury’s buigen zich over de honderden literaire werken die ieder jaar verschijnen en kiezen het boek dat in hun ogen voor het beste door kan gaan. Die prijzen en bekroningen roepen aandacht op in de media, en in de boekhandel krijgen de uitverkoren werken extra aandacht. Vooral het nominatie-systeem (eerst de longlist, dan de shortlist) wakkert de discussie over de Nederlandse literatuur aan: waar vergeleken kan worden, kan gewogen en geoordeeld worden.
Door al die drukte kan de indruk ontstaan dat het uitbundig goed gaat met de Nederlandse literatuur. Er is veel media-aandacht voor de toppen van die literatuur. De argeloze lezer raakt ervan overtuigd dat de Nederlandse letteren een bloeitijd doormaken, omdat er sprake is van een ongekend aantal hoogtepunten.
Dat valt in werkelijkheid tegen. Waar toppen zijn, zijn immers ook dalen. Die mogen dan geen speciale aandacht krijgen, belangrijk zijn ze wel: ze beheersen een cultuur en een smaak - en ze zijn steeds vaker het gevolg van recente ontwikkelingen in de Nederlandse literaire uitgeverij. Het groeiend aantal slechte en en slordig uitgegeven boeken in de Nederlandse literatuur heeft bovendien invloed op wat jaarlijks als ‘het beste’ wordt uitverkoren. De inflatie van wat als ‘goed’ wordt gepresenteerd zorgt ook voor inflatie van smaak en oordeel. Bovendien vertroebelt het grote aantal onvoldragen boeken het zicht op boeken – vaak van minder bekende schrijvers – die het verdienen ook als hoogtepunt te worden ontdekt.
Het is om die redenen dat, op initiatief van een van ons en met hartelijke en toegewijde medewerking van de anderen, de ‘Gouden Doerian’ werd ingesteld, de prijs voor het beroerdste boek dat het afgelopen jaar in het Nederlands verscheen. De jury wilde daarmee de discussie over het peil van de literatuur en het literair bedrijf in Nederland aanzwengelen. Het gaat immers niet goed in de Nederlandse boekenwereld: veel literaire uitgeverijen hebben het zwaar of sterven ineens af (Meulenhoff!). Bij andere is de redactie hoogst instabiel: de ene na de andere fondsredacteur loopt weg of raakt duurzaam overspannen. Daardoor daalt het niveau van de boeken en van de redactie op de boeken dramatisch, op zodanige wijze dat het lezen ervan een bezoeking wordt. Dit heeft weer directe gevolgen voor degenen die afhankelijk zijn van de verkoop van boeken: schrijvers en boekhandelaren. Volgens de jury van de Gouden Doerian verkeert de Nederlandse literaire boekenwereld in een staat van ontkenning omtrent de ernst van de toestand: er verschijnen al té lang té veel té slechte boeken. Daarom stelden wij de Gouden Doerian in - en uitdrukkelijk niet om individuele schrijvers aan de schandpaal te nagelen.
De reacties waren niet mals. De jury-voorzitter, Michaël Zeeman, werd door Leon de Winter, nooit te beroerd om een saluut aan de Tweede Wereldoorlog te brengen, meteen maar met Joseph Goebbels vergeleken. Hanneke Groenteman verslikte zich in haar snoepgoed, ‘spuugde op de grond op dat hele initiatief van die Doerian, zette haar hak erop en draaide heel hard’. Freek de Jonge brieste over ‘Pubers... Mislukkelingen... Kruimeldieven...’ en Joost Zwagerman ontwarde een complot van proporties waarbij het Englandspiel kinderspel geweest is. Eén ding kan men over de toekenning van de eerste Gouden Doerian niet zeggen: dat het de Nederlandse literatuur onberoerd heeft gelaten.
Natuurlijk hadden wij als juryleden erop gerekend pijnlijke bezeerdheid bij auteurs en bij hun op slordigheid en onachtzaamheid betrapte literaire uitgevers bloot te leggen. We hadden er zelfs op gehoopt: zo zouden wij een discussie hebben aangezwengeld, aan de hand van voorbeelden, over de pijnlijke gevolgen van overproductie en zelf-felicitatie in de Nederlandse literaire monde.
Wat de jury niet had verwacht, was dat zij vergeleken zou worden met nazi’s. Net zomin had zij gerekend op een serie paranoïde verdachtmakingen, onfrisse argumenten en onzindelijke redeneringen. De discussie had al snel het niveau van een stel dronkelappen die na sluitingstijd op straat gebroederlijk de kastelein uitkafferen.
Een steeds terugkerend verwijt was dat het hier zou gaan om een clubje kwajongens dat een lolletje wilde beleven. Volgens oud-Plantage-presentatrice Hanneke Groenteman ging het hier om ‘keldergeleerden’, hoogleraar Elsbeth Etty had het over ‘een hoog Propria Cures-gehalte’ (kennelijk bedoeld als scheldwoord), en Leon de Winter had het over ‘literaire masturbanten’.
Waren de juryleden van de Gouden Doerian werkelijk zo onvolwassen?
Michaël Zeeman is al jaren een toonaangevend criticus in Nederland, presenteerde bijna tien jaar lang het belangrijkste discussie-programma over literatuur op televisie en schreef twee dichtbundels en een verhalenbundel; Maarten Moll is chef Boeken van Het Parool, en alle Nederlandse fictie die in een jaar wordt geproduceerd, passeert zijn bureau; Jaap van Straalen is een van de beste boekhandelaren van Amsterdam; Jeroen Vullings is chef van de Republiek der letteren van Vrij Nederland; Adriaan Jaeggi was 6 jaar redacteur van Thomas Rap en 2 jaar van Thomas Rap/De Bezige Bij, is criticus van Het Parool en schrijver van twee romans en twee dichtbundels.
Hoe deskundig moet je zijn om bevoegd geacht te worden als jury? Moet je inderdaad politicus in ruste zijn om overtuigend een literaire jury te kunnen voorzitten?
Als er niet gescholden werd, werd geprobeerd de jury monddood te maken. Leon De Winter richtte in Elsevier en Boekblad zijn pijlen op de boekhandelaar in de jury: ‘Alles wat verschijnt moet hem lief zijn, want hij moet ervan uitgaan dat in elk boek kwaliteit steekt, ook als hij die zelf niet kan onderscheiden. Van Straalen mag zijn voorkeuren uitspreken, maar zijn afkeuren dient hij voor zich te houden’. Kortom, alleen zeggen dat je alles goed vindt, boeken verkopen - en verder je smoel houden.
Joost Zwagerman deed het twee weken later nog eens dunnetjes over en riep in NRC-Handelsblad op tot een kopersstaking bij dezelfde boekhandelaar: ‘Als klant hoef ik voortaan geen boeken meer te kopen bij deze boekhandelaar.’ Overigens heeft Joost Zwagerman nog nooit een boek gekocht bij genoemde boekhandelaar.
Bij zoveel inspanning om niet alleen hemzelf, maar ook zijn bedrijf schade toe te brengen, werd het het boekhandelaar-jurylid te machtig. En dus stapte hij op. Eerder had ook al Jeroen Vullings, criticus van Vrij Nederland, toegegeven aan de zware druk die op jury en prijs werd uitgeoefend en zijn biezen gepakt.
En dus hadden wij een probleem: zou het nog geloofwaardig zijn als wij, met zijn drieën, toch de Gouden Doerian 2005 zouden uitreiken?
Wij hebben overwogen nieuwe, vervangende juryleden te zoeken. Maar een opgelapte jury is geen serieuze jury: Die nieuwe leden zouden noch het gesprek in de aanloop naar de longlist, noch dat ter vaststelling van de shortlist hebben gevoerd. Een opgelapte jury is niet verantwoordelijk te achten voor de uitslag.
Daarom presenteert de jury hierbij haar werk voorzover zij het heeft kunnen voltooien: de shortlist voor de Gouden Doerian 2005, de zes volgens haar slechtste boeken van het afgelopen jaar. Bij elk boek geeft zij haar motivatie (zie hieronder). En daarmee legt de jury haar taak neer. Verbaasd en licht ontgoocheld, dat wel. Zij had stevige kritiek verwacht, en een debat; niet dat het haar onmogelijk zou worden gemaakt de prijs uit te reiken. Ook in literaire kringen blijkt de onverdraagzaamheid te heersen die in Nederland steeds meer gewoon wordt, waarbij elke vorm van kritiek verdacht wordt gemaakt, de nuance als arrogant wordt beschouwd, en het debat als sfeerbederf. Zelfs schrijvers blijken schelden en tieren te verkiezen boven debatteren en analyseren.
Het zijn waardevolle lessen voor de jury van de Gouden Doerian 2006.

De jury van de Gouden Doerian 2005:
Michaël Zeeman (voorzitter)
Maarten Moll
Adriaan Jaeggi

jaeggi om 04 maart 2005 11:12

Post a comment




Remember Me?